1939-45

Home / 1939-45


1939

Rok 1939 to okres, kiedy harcerze gnieźnieńscy przygotowywali się do wojny. Wzmogły się kursy i ćwiczenia wojskowe. Ten rok nasz hufiec rozpoczął od wysłania na kurs specjalistów „Radio” (nasłuch) dwóch harcerzy. Kurs zorganizowała GK Harcerzy i odbył się on w dniach od 28 grudnia do 3 stycznia 1939 roku w Płocku.

W lutym i marcu 1939 roku drużyny starszoharcerskie naszego hufca uczestniczyły w kursach OPLiG (obrony przeciwlotniczej i gazowej). Po jego ukończeniu i złożeniu egzaminów przed Miejską Komendę OPLiG poszczególne grupy otrzymały przydziały służb (m.in. 18-osobowy zespół z 3 DH H. Sienkiewicza Gniezno otrzymał przydział: a) jako 9-osobowy patrol sanitarno – ratowniczy, b) oraz 9-osobową sekcję dozorowania na punkcie obserwacyjno – meldunkowym). Starsi, bardziej doświadczeni harcerze, otrzymali stanowiska kierowników blokowych służb OPLiG na terenie Gniezna. W okresie wiosny i zimy starsze roczniki drużyn harcerskich podlegały przyspieszonemu szkoleniu PW. Po kursach zimowych rozpoczęły się ćwiczenia w terenie. Natomiast w maju odbył się w Łabiszynku obóz szkoleniowy PW, w którym również brali udział harcerze z naszego hufca.

Pomimo nadciągającej „nawałnicy wojennej” życie hufca toczyło się dalej. Obok przygotowań do wojny w środowiskach harcerskich „szła” zwyczajna harcerska praca. W okresie zimy w Kręgach Starszoharcerskich przeprowadzono kursy języków obcych. Natomiast w kwietniu otwarto wystawę obrazującą działalność harcerstwa naszego regionu. Na wystawie można było zobaczyć dokumentację i kroniki z wypraw zagranicznych, eksponaty z okresu walk o niepodległość Ojczyzny, nagrody za osiągnięcia sportowe oraz dział łączności i modelarstwa. Wystawa odbyła się w sali „Strzelnicy”.

Stan organizacyjny Hufca Harcerzy – czerwiec 1939 r.:

  • I Drużyna Harcerzy im. Lech, rok założenia 1913, poza szkolna, drużynowy hm. Witold Kaczmarek

  • II Drużyna Harcerzy im. Zawiszy Czarnego, założona w 1919 r., Państwowe Gimnazjum Męskie, drużynowy Zbigniew Antkowiak

  • III Drużyny im. H. Sienkiewicza, rok założenia 1916, Szkoła Powszechna nr 1 św. Jana, drużynowy hm. Ludwik Gruszka

  • IV Drużyna Harcerzy im. St. Batorego, założona w 1923 r., Szkoła Powszechna nr 6 św. Michała, drużynowy Edmund Kłosowski

  • V Drużyna Harcerzy im. Wł. Warneńczyka (brak danych o roku założenia), szkoła Powszechna nr 5, drużynowy phm. Józef Różycki

  • VI Drużyna Harcerzy im. Kr. Jana III Sobieskiego, założona w 1933 r., Szkoła Powszechna nr 3, drużynowy Antoni Konieczka

  • VII Drużyna Harcerzy im. B. Chrobrego, rok założenia 1928, Miejska szkoła Handlowa, drużynowy Stanisław Kubacki

  • VIII Drużyna Harcerzy im. T. Kościuszki Witkowo, założona w 1917 r. Szkoła Powszechna Witkowo, drużynowy Stanisław Szkudlarek

  • IX Drużyna Harcerzy im. Mieszka I Kłecko, rok założenia 1932, Szkoła Powszechna Kłecko, drużynowy Zbigniew Mądry

  • X Drużyna Harcerzy im. T. Kościuszki Żydowo, rok założenia 1919, Szkoła Powszechna Żydowo, drużynowy Marian Parliński

  • XI drużyna Harcerzy im. Zawiszy Czarnego Powidz, rok założenia – brak danych, Szkoła Powszechna Powidz, drużynowy Bolesław Purek

  • XII Drużyna Harcerzy im. St. Tarkowskiego, rok założenia 1934, Miejska Szkoła Koedukacyjna Gniezno, drużynowy Adam Idzikowski

  • XIII Drużyna Harcerzy im. St. Żeromskiego, założona w 1937 r., „Rodzina Kolejowa” Gniezno, drużynowy phm. Walerian Pawlak

  • XIV Drużyna Harcerzy im. Kr. J. III Sobieskiego – Czerniejewo, Szkoła Powszechna Czerniejewo, drużynowy phm. Skiba

  • Krąg Starszoharcerski „Mir”, rok założenia 1938, teren działania: hufiec żeński i męski, prowadzi hm. Karolina Leśniakówna

  • Krąg Starszoharcerski im. ks. Piotra Skargi, Seminarium Duchowne Gniezno, kierownik Witold Stańczak

  • Koło Przyjaciól Harcerstwa, rok założenia 1919, przewodniczący Teodor Osten–Sacken (prezes sadu).

Komenda Hufca ZHP Gniezno wg stanu na dzień 30 czerwca 1939 r.

Komendant Hufca: hm. Franciszek Szeszuła

Z-ca Kom. Hufca: hm. Witold Kaczmarek

Skarbnik: hm. Józef Krysiński

Sekretarz: działacz harcerski – Antoni Lingas

Namiestnik Zuchów: phm. Józef Sedlewski

Kapelan Hufca: ks. phm. Edmund Wesołowski

Referat Drużyn Harcerskich: phm. Walerian Pawlak

Referat obozownictwa i turystyki: hm. Ludwik Gruszka

W latach trzydziestych zwyczajem stały się uroczyste obchody dnia patrona harcerzy św. Jerzego. Trwały one zwykle cały dzień. Stałymi elementami był apel i msza św., a wieczorem obchody zawsze kończyły się ogniskiem, na które zapraszano przedstawicieli władz Gniezna, rodziców i mieszkańców Gniezna.

Bardzo ważnymi wydarzeniami dla poszczególnych drużyn, ale i dla całego hufca było nadanie i poświęcenie sztandarów drużyn. Często odbywało się to podczas ważnych imprez hufcowych, takich jak obchody dnia patrona harcerzy św. Jerzego, „Tygodnia Harcerza”, itp. W uroczystościach tych, oprócz zainteresowanej drużyny, uczestniczyli harcerze i harcerki z innych drużyn i środowisk harcerskich oraz rodzice i sympatycy harcerstwa. Każdy sztandar drużyny posiadał swoich rodziców chrzestnych.

Sztandar harcerski jako znak, symbol tożsamości drużyny był przedmiotem traktowanym ze szczególnym szacunkiem. Każda drużyna starała się „wypracować” sobie swój własny sztandar. Były one fundowane przez różne komitety lub ręcznie wykonywane przez harcerki i harcerzy. Zdobycie materiałów na proporzec drużyny łączyło się z dużymi kosztami finansowymi, z którymi nie zawsze mogły sobie poradzić wszystkie jednostki harcerskie. Często wiązało się to z dodatkowymi akcjami zarobkowymi, np. 2 DHk im. E. Plater przez cztery lata prowadziła dwa sklepiki na terenie szkoły oraz organizowała liczne imprezy w celu zebrania funduszy na swój sztandar. W 1936 roku ich wysiłek został uwieńczony sukcesem. Na uroczystej akademii z okazji 15 – lecia drużyny harcerkom wręczono sztandar. W imprezie uczestniczyły m.in. Komendantki Chorągwi i Hufca, przedstawiciel władz miasta Gniezna, nauczyciele gimnazjum, przy którym działała drużyna, oraz prezes KPH.

Należy również wspomnieć o znakomitej współpracy harcerzy gnieźnieńskich z miejscową jednostką wojskową – 69. Pułkiem Piechoty. Drużyny harcerskie były stałymi gośćmi na uroczystościach obchodzonych przez 69 pp jak i również wojsko wspierało większość imprez organizowanych przez gnieźnieński hufiec. Natomiast od 1936 roku jednostka przyjęła oficjalną opiekę nad środowiskiem Drużyn im. H. Sienkiewicza.

Lata 1939 – 1945

1 września 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Do Wielkopolski wkroczyły wojska niemieckie. Armia „Poznań”, na rozkaz Naczelnego Dowództwa, wycofała się z Wielkopolski na wschód. Gniezno już w południe pierwszego dnia wojny przeżyło nalot bombowców niemieckich (w Gnieźnie znajdował się w chwili wybuchu wojny sztab Armii „Poznań”).

Harcerze z hufca gnieźnieńskiego w aktywny sposób uczestniczyli w Pogotowiu Wojennym. Najstarsi harcerze pełnili służbę jako Oddział Służby Dozorowania na posterunku obserwacyjno-meldunkowym na nadbudówce dachu Szkoły Powszechnej św. Michała (dziś SP nr 6). Harcerze ci prowadzili obserwacje nieba i przesyłali meldunki do artylerii przeciwlotniczej. Poza tym harcerze pełnili służby pomocnicze w punktach mobilizacyjnych. Byli gońcami i łącznikami w Komendzie Miejskiej OPLiG oraz kierowali oddziałami (dzielnicowymi i blokowymi) OPLiG na terenie Gniezna.

Harcerze i harcerki z Kłecka wzięli udział w dniach 8 i 9 września w obronie swojego miasta. Harcerki z 9 DH-ek im. Dąbrówki weszły w skład drużyny PCK, której zadaniem była opieka nad uchodźcami, a później pomoc rannym obrońcom. Natomiast harcerze z 9 DH im. Mieszka I zaangażowali się w obronę miasta. 8 września poległ dh Sylwester Śliwiński w czasie patrolu w Polskiej Wsi. Natomiast 9 września za udział w obronie Kłecka rozstrzelani zostali bracia: Walerian i Stanisław Mężyńscy.

W obronie Żydowa 10 września uczestniczyli harcerze z 10 DH im. Tadeusza Kościuszki. Wspierani przez harcerzy z ewakuowanych z Poznania rodzin kolejowych pełnili służbę łącznikowo-wywiadowczą. Harcerze dostarczali amunicję z rozbitych wagonów kolejowych do stanowisk obrony i gasili pożary. W trakcie wykonywania tych służb poległ dh Nikodem Pawlak.

W Gnieźnie starsi harcerze byli również członkami Straży Obywatelskiej utworzonej 5 września po wycofaniu się władz wojskowych i cywilnych. Pełnili swoją służbę do 11 września, gdy do miasta wkroczyły oddziały niemieckie.

Już 26 października 1939 roku powstała Komenda Tajnego Harcerstwa Gnieźnieńskiego. Na jej czele stanęli: hm. Ludwik Gruszka, phm. Józef Sedlewski i phm. Walerian Pawlak. Szybko zostały nawiązane kontakty z poznańską komendę Szarych Szeregów. W krótkim czasie Tajne Harcerstwo rozwinęło działalność na terenie Łopienna, Powidza, Witkowa, Janowca Wielkopolskiego a nawet Wągrowca. Ostatecznie gnieźnieńskie Szare Szeregi objęły swoim zasięgiem Mogilno, Żnin, Wągrowiec i Wrześnię.

Praca podziemnego harcerstwa opierała się o 9-cio punktowy Regulamin Tajnego Harcerstwa Gnieźnieńskiego opracowany w październiku 1939 roku:

  1. Podtrzymywanie wśród swoich członków ideowego patronatu Marszałka Józefa Piłsudskiego.

  2. Podtrzymywanie wśród swoich członków ducha narodowego i wierzenie w dobrą przyszłość naszej Ojczyzny oraz przeszczepienie tych szczytnych idei na szerokie masy społeczeństwa pamiętając o haśle :Honor i Ojczyzna”.

  3. Szerzenie wśród członków, a przez nich i wśród społeczeństwa idei solidarności narodowej, a potępianie wszelkiego rodzaju donosicielstwa.

  4. Podtrzymywanie dumy narodowej i twardego typu Polaka przez śmiałe przyznawanie się do swojej przynależności narodowej i niedawanie jakichkolwiek składek na różne cele wojenne.

  5. Pielęgnowanie wśród członków praw harcerskich a szczególnie prawa przeciwko alkoholizmowi i tytoniarstwu jako głównym wadom narodowym.

  6. Przestrzeganie idei Chrystusowych i życia w myśl zasad katolickich.

  7. Niepotępianie dotychczasowych kierowników naszego państwa i wierzenie w ich dobre poczynania, przynajmniej w obecnym krytycznym czasie.

  8. Nastawienie członków a przez nich społeczeństwo, że przyszłe rządy naszej Ojczyzny będą dobre, ale ze współudziałem całego społeczeństwa i myślą (chęciami) stworzenia wielkiej, a szczególnie wewnętrznie silnej i jednolitej Polski.

  9. Celem szerzenia tych wszystkich zasad wśród swych członków jest myśl przewodnia stworzenia z nich „pionierów” przyszłej Polski i dobrych zdrowo myślących obywateli.

W Gnieźnie działało sześć drużyn: 1 DH-ek im. Królowej Jadwigi, 1 DH Lech, 3 DH im. Henryka Sienkiewicza, 4 DH im. Stefana Batorego, 7 DH im. Bolesława Chrobrego i 13 DH im. Stefana Żeromskiego.

W październiku 1940 roku nastąpił podział hufca Tajnego Harcerstwa na dwa: Gniezno-miasto pod komendą hm. L. Gruszki oraz Gniezno-powiat prowadzony przez phm. J. Sedlewskiego i phm. W. Pawlaka.

Głównymi zadaniami Tajnego Harcerstwa było prowadzenie nasłuchu radiowego i kolportaż zdobytych w ten sposób informacji, rozprowadzanie tajnej prasy, służba wywiadowcza – polegająca na zbieraniu informacji o dyslokacji wojsk niemieckich, udzielanie pomocy wysiedlonym i przebywającym na terenie ziemi gnieźnieńskiej jeńcom wojennym oraz zabezpieczanie dokumentacji i mienia harcerskiego oraz szkolnego. Harcerze odbywali również szkolenia wojskowe.

W ramach organizacji harcerskich działał pluton Związku Odwetu Armii Krajowej. Prowadził on działania dywersyjne i sabotażowe na szlakach kolejowych. Ta grupa harcerzy operowała głównie na dworcu kolejowym i na liniach kolejowych Wągrowiec-Gniezno oraz Gniezno-Września-Jarocin-
-Krotoszyn.

Działalność gnieźnieńskich Szarych Szeregów została zahamowana w 1942 roku. W związku z dekonspiracją Inspektoratu AK w Gnieźnie – nastąpiły liczne aresztowania również w obrębie współpracującej z AK grupy harcerzy. Aresztowanych zostało 16 z nich – m. in. Walerian Pawlak, Ludwik Gruszka, Józef Sedlewski, Stefan Leonard i Tadeusz Banach. Więzieni byli w Rawiczu, gdzie zmarło lub zostało straconych 14 instruktorów i harcerzy.

Po tych aresztowaniach poszczególne grupy harcerzy zmuszone były do przejścia w głębszą konspirację chroniąc się tym samym od dalszych aresztowań.