1945-59

Home / 1945-59


Lata 1945 – 1950 (1956)

Gniezno zostało wyzwolone spod okupacji niemieckiej 21 stycznia 1945 roku. Pierwsze spotkanie kadry harcerskiej odbyło się 20 kwietnia 1945 roku – zwołane przez przedwojennego hufcowego hm. Franciszka Szeszułę (powrócił on wtedy do Gniezna do pracy w szkolnictwie). W wyniku tej narady reaktywowano działalność pierwszych czterech drużyn męskich.

W dniu 4 maja 1945 r. ukazał się pierwszy po wojnie rozkaz Komendanta Hufca Harcerzy. Powoływał oficjalnie do życia pierwsze drużyny i mianował drużynowych. 22 maja ustalono skład komendy: Komendant Hufca – hm. Franciszek Szeszuła, przyboczny – phm. Edward Zalewski, referent drużyn harcerskich – dh Stefan Henkel, referent drużyn żeglarskich – phm. Edward Zalewski.

Stan Hufca Harcerzy na dzień 27 maja 1945 roku (odbyła się wtedy odprawa hufca) prezentował się następująco:

  • 1 DH „LECH” (70 harcerzy)

  • 2 DH im. Zawiszy Czarnego (80 harcerzy)

  • 3 DH im. Henryka Sienkiewicza (134 harcerzy)

  • dwie Gromady Zuchowe w 3 DH (80 zuchów)

  • 4 DH im. Stefana Batorego (263 harcerzy)

  • 5 DH im. Władysława Warneńczyka (195 harcerzy)

  • 6 DH im. Króla Jana Sobieskiego (70 harcerzy)

  • 7 DH im. Bolesława Chrobrego (20 harcerzy)

  • 8 DH im. Tadeusza Kościuszki w Witkowie (90 harcerzy)

  • 11 DH im. Zawiszy Czarnego w Powidzu (56 harcerzy)

w organizacji:

  • 9 DH im. Mieszka I w Kłecku

  • 10 DH im. Tadeusza Kościuszki w Żydowie

  • 12 DH im. Władysława Łokietka w Kiszkowie

Po raz pierwszy gnieźnieńscy harcerze wystąpili publicznie w dniu 31 maja 1945 r. W procesji „Bożego Ciała” wzięła udział 3 DH. Ze sztandarem wystąpiło 52 umundurowanych harcerzy wzbudzając podziw mieszkańców Gniezna.

W maju 1945 roku reaktywował swoją działalność również Gnieźnieński Hufiec Harcerek. Powołano do życia komendę hufca i odbyły się zbiórki organizacyjne drużyn. Na czele hufca stanęła przedwojenna komendantka hm. Julia Jax.

W pierwszych miesiącach po wyzwoleniu drużyny harcerskie wykonywały szereg ważnych dla społeczeństwa służb. W czerwcu prowadzono prace porządkowe na terenie szkół, w których mieściły się w ostatnich miesiącach wojny szpitale wojskowe. W odpowiedzi na apel władz kościelnych drużyny brały udział w pracach porządkowych i zabezpieczających nawę główną spalonej w styczniu katedry. Latem – harcerze uczestniczyli w akcji żniwnej. Ogółem wzięło w niej udział 193 harcerzy, którzy przepracowali łącznie 3375 dni.

W czerwcu rozpoczął się pierwszy kurs zastępowych dla drużyn hufca Gniezno. Latem 1945 roku odbyły się pierwsze obozy letnie. 1 DH zorganizowała kurs żeglarski w Jankowie Dolnym, 2 DH obozowała w Kominku, 4 DH w Kłecku, a 8 DH w Skorzęcinie.

We wrześniu 1945 roku reaktywował swoją działalność w Seminarium Duchownym w Gnieźnie Krąg Instruktorski im. św. Jana Bosko. Po kilku miesiącach krąg liczył już 37 członków.

14 października 1945 roku obydwa gnieźnieńskie hufce ZHP zorganizowały „Dzień Harcerza”. W programie znalazły się: msza w kościele św. Jerzego, przemarsz przez miasto i defilada, uroczysta akademia w sali „Słońce”, harcerskie popołudnie na boisku „Sokoła” z pokazami harcerskimi i loterią fantową, a na zakończenie ognisko i dla kadry wieczorek taneczny w sali Hotelu Europejskiego.

Dni 25 i 26 listopada 1945 roku były w Gnieźnie dniami żałoby. Hufce gnieźnieńskie uczestniczyły w uroczystościach pogrzebowych 78 pomordowanych przez okupanta mieszkańców Gniezna – w tym 14 harcerzy z Szarych Szeregów. Szczątki pomordowanych zostały złożone we wspólnej mogile na cmentarzu garnizonowym przy ulicy Witkowskiej.

Podstawową służbą wykonywaną przez harcerki była „Służba Dziecku”. Druhny przygotowywały zabawki, organizowały odzież, żywność i słodycze, pomagały w zorganizowaniu placówek społecznych – przedszkoli, żłobków i sierocińców. Np. 16 grudnia hufiec harcerek zorganizował kiermasz zabawek i ozdób choinkowych. Uzyskane ze sprzedaży fundusze przeznaczono na obdarzenie paczkami dzieci z przedszkola. Do końca 1945 roku harcerki przekazały na rzecz sierocińców ponad 50 000 złotych.

W 1946 roku obydwa hufce nadal pomyślnie rozwijały się zwiększając stan liczbowy i polepszając jakość pracy. Wreszcie udało się zorganizować obozy harcerskie z prawdziwego zdarzenia. We wrześniu 1946 roku hufiec męski liczył 20 jednostek organizacyjnych – w tym 10 drużyn miejskich, 9 drużyn w powiecie (Kłecko, Kiszkowo, Łagiewniki Kościelne, Karniszewo, Łubowo, Czerniejewo, Żydowo, Witkowo) oraz Krąg Instruktorski w Seminarium Duchownym. Hufiec harcerek na koniec roku składał się z 16 drużyn – w tym 12 drużyn w Gnieźnie oraz 4 poza Gnieznem (Witkowo, Kłecko, Powidz i Września).

Bardzo prężnie działającym środowiskiem był w tych latach 3 Szczep Drużyn im. Henryka Sienkiewicza. 17 listopada 1946 roku obchodził 30-lecie istnienia. W skład szczepu wchodziły: drużyna „Wędrowców” – drużynowy Zbigniew Starybrat, drużyna harcerzy – drużynowy Ildefons Aleksy, gromada zuchów – drużynowy Jerzy Filary. Komendantem Szczepu był Czesław Promiński.

W kwietniu 1947 roku reaktywowano działalność Koła Przyjaciół Harcerstwa. Przewodniczącym został Prezydent m. Gniezna pan Bronisław Kubacki.

Jesienią 1947 roku w ramach „Wici zuchowych” powołano do życia w hufcu harcerskim nowe gromady zuchowe: „Dzielnych Lechitów”, „Krwawych Tygrysów”, „Cwanych Wilków”, „Wyrwi Dębów”, „Białych Orłów”, „Leśnych Rycerzy”, „Czubatych Orłów” i „Śmiałych Jeleni”.

W październiku 1947 roku została powołana do życia 40 – osobowa orkiestra harcerska. Orkiestra dęta za swojego patrona przyjęła Ignacego Paderewskiego. Pierwszy raz wystąpiła publicznie w dzień św. Jerzego 1948 roku, gdy po uroczystej mszy hufce, na czele z orkiestrą harcerską, przemaszerowały ulicami Gniezna.

W październiku 1948 roku stan liczbowy Hufca Harcerek prezentował się następująco:

  • 1 DH-ek im. Królowej Jadwigi (24 harcerki)

  • 2 DH-ek im. Emilii Plater (87 harcerek)

  • 3 DH-ek im. Zofii Chrzanowskiej (35 harcerek)

  • 4 DH-ek im. Marii Konopnickiej (36 harcerek)

  • 5 DH-ek im. Dąbrówki (34 harcerki)

  • 6 DH-ek im. Elizy Orzeszkowej (26 harcerek)

  • 7 DH-ek im. Marii Rodziewiczówny (95 harcerek)

  • 8 DH-ek im. Królowej Jadwigi w Witkowie (40 harcerek)

  • 9 DH-ek im. Królowej Jadwigi w Kłecku (34 harcerek)

  • 10 DH-ek im. Marii Skłodowskiej (35 harcerek)

  • 11 DH-ek im. Emilii Sczanieckiej (33 harcerek)

  • 1 Gromada Zuchów (37 zuchów)

  • 2 Gromada Zuchów (40 zuchów)

Niestety w 1948 roku coraz mocniej narastała interwencja komunistycznych władz w działalność obydwu hufców. Miedzy innymi zakazywano udziału w uroczystościach kościelnych. Jednak dopiero rok 1949 przyniósł decyzje zmierzające do stopniowej likwidacji ZHP. W wyniku uchwały władz naczelnych z dniem 20 stycznia 1949 ograniczono wiek harcerzy do 16 lat. Z ZHP należało zwolnić wszystkich starszych, którzy nie pełnią funkcji wychowawczych lub administracyjnych. W hufcu męskim zwolniono z Przyrzeczenia i członkostwa w ZHP 157 harcerzy. Działalność drużyn powiązano ze szkołami przy których funkcjonowały. Zmieniono też numerację drużyn – dostosowując do numerów szkół.

10 maja 1949 roku nastąpiło połączenie hufca harcerzy i hufca harcerek w jeden Hufiec Harcerstwa – Gniezno. W momencie połączenia hufiec żeński liczył 525 harcerek w 11 drużynach i 2 gromadach zuchowych. Hufiec męski liczył 631 harcerzy w 16 drużynach i 195 zuchów w 9 gromadach. Komendantem nowego hufca został hm. F. Szeszuła.

Ostatnie przyrzeczenie złożyli harcerze 3 DH 18 kwietnia 1949 roku w lesie Jelonek. W maju krzyż harcerski i lilijka zostały zlikwidowane jako odznaki organizacyjne. Wprowadzono tzw. „czuwajki” wzorowane na oznakach ZMP oraz jednolite czerwone chusty dla wszystkich harcerzy.

W maju 1950 roku z funkcji Komendanta Hufca zrezygnował hm F. Szeszuła. Równocześnie na mocy decyzji administracyjnych nauczyciele przejęli kierownictwo we wszystkich drużynach. W tym momencie faktycznie zakończyło się istnienie Hufca Gnieźnieńskiego. Z dniem 1 stycznia oficjalnie przestaje istnieć ZHP – jego miejsce zajmuje Organizacja Harcerska Związku Młodzieży Polskiej poza nazwą z harcerstwem nie mająca właściwie większych związków.

Ale harcerze nie zakończyli swojej działalności. Grupy harcerskie spotykały się nielegalnie i próbowały prowadzić choć namiastkę działań harcerskich. Instruktorzy i młodzież harcerska przechowywali pamiątki harcerskie: sztandary, kroniki, zdjęcia, dokumentację – narażając się przy tym na prześladowania ze strony Urzędu Bezpieczeństwa.

Instruktorzy i harcerze działający w tzw. II konspiracji, wywodzili się głównie z 3 Drużyny Harcerskiej im. H. Sienkiewicza i w ramach konspiracji tworzyli zastęp wędrowniczy „Dęby”. Kadrę zastępu stanowili druhowie: Czesław Promiński, Ildefons Aleksy, Zbigniew Starybrat. Pozostali to: Jan Chojnacki, Zenon Maćkowiak, Edmund Kurzewski, Czesław Bartoszak, Edmund Szymański i Zdzisław Stephan.

Zadania, jakie sobie wyznaczyli i realizowali jej członkowie, to przede wszystkim zabezpieczenie i przechowywanie dokumentacji związanej z działalnością gnieźnieńskich drużyn. Dzięki nim zachowały się liczne pamiątki i przedwojenne sztandary. Również podczas „Święta Zmarłych” składali na grobach poległych harcerzy własnoręcznie wykonane wieńce z elementami symboliki harcerskiej. Natomiast latem 1951 roku /24 lipca – 1 sierpnia/ w leśniczówce Brody zorganizowali biwak, który był zakończeniem kursu podharcmistrzowskiego. Jego uczestnicy na zakończenie szkolenia otrzymali srebrne pierścienie z wygrawerowaną lilijką.

W oficjalnej OH ZMP niektórzy nauczyciele (szczególnie ci, którzy wcześniej byli w harcerstwie) starali się choć w minimalnym stopniu nawiązywać do tradycji harcerskich. Jednak w organizacji nastawionej na komunistyczną indoktrynację było to w większości wypadków mało efektywne. Dopiero przekształcenie wiosną 1956 roku OH ZMP na Organizację Harcerską Polski Ludowej pozwoliło na wprowadzenie pewnych ograniczonych zmian (m. in. przywrócono szare i zielone mundury i niektóre elementy systemu metodycznego, nie sięgając jednak do istoty idei harcerskiej).

Lata 1956 – 1959

Zjazd działaczy harcerskich w Łodzi dokonał reaktywowania Związku Harcerstwa Polskiego w grudniu 1956 roku. W Gnieźnie 16 grudnia 1956 roku odbyło się spotkanie byłych instruktorów i działaczy ZHP. Jednogłośnie na komendanta odradzającego się hufca wybrano hm. Franciszka Szeszułę – upoważniając go do powołania Komendy Hufca ZHP – Gniezno.

Pierwszy rozkaz komendanta hufca ukazał się 20 stycznia 1957 roku. Powołane zostały władze hufca i zespoły instruktorskie. W skład pierwszej komendy hufca weszli:

  • komendant – hm. Franciszek Szeszuła

  • z-ca komendanta (instruktor ds. organizacyjnych) – Józef Sypniewski

  • przyboczna dla drużyn żeńskich – hm. Karolina Bełtowska

  • przyboczny dla drużyn męskich – Zbigniew Starybrat

  • przyboczny dla drużyn żeńskich – Marian Kubicki

  • sekretarz – Maria Grzeszczak

  • kronikarz – Ildefons Aleksy

  • skarbnik – Włodzimierz Kasprzak

  • kierownik referatu gospodarczego – Czesław Piątkowski

  • kierownik referatu Obozów – Kazimierz Łaciński

  • członkowie komendy: hm. Julia Jax, hm. Józef Krysiński, phm. Maria Bittnerowa, phm. Ewa Kolanowska, Czesław Promiński.

Tym samym rozkazem powołana została „komisja weryfikacyjna” w składzie: przewodniczący – hm. F. Szeszuła, członkowie – hm. K. Bełtowska, hm. J. Jax, phm. M. Bittnerowa, phm. E. Kolanowska, Cz. Promiński. Zadaniem tej komisji było zweryfikowanie kadry instruktorskiej – przede wszystkim pod kątem posiadanych stopni instruktorskich.

Równocześnie z tworzeniem nowych władz mianowano osoby odpowiedzialne za reaktywowanie tradycyjnych drużyn harcerzy i harcerek na terenie Gniezna. W drużynach wiejskich drużynowymi pozostawiono dotychczasowych instruktorów OHPL.

Po reaktywowaniu harcerstwa w Gnieźnie i powiecie gnieźnieńskim dotkliwie odczuwano brak kadry do pracy z drużynami. Sytuację pogorszył fakt odejścia sporej liczby „przodowników” (instruktorów OHPL), którym zezwolono na pracę z młodzieżą pod sztandarem ZHP. W związku z zaistniałą trudną sytuacją kadrową Komenda Hufca postanowiła położyć duży nacisk na szkolenie nowych, młodych drużynowych oraz przygotowanie dotychczasowej kadry, głównie nauczycielki, do pracy z harcerzami w nowych realiach. Hufiec włączył się do szkoleń prowadzonych przez Komendę Chorągwi oraz sam organizował kursy drużynowych i zastępowych.

Na tym nie zakończono pracy z kadrą drużyn. Zorganizowano drużynę drużynowych, na czele której stanął Komendant Hufca hm. Franciszek Szeszuła. Jego przybocznymi byli: druhna hm. Karolina Bełtowska, zajmowała się drużynowymi drużyn żeńskich oraz Zbigniew Starybrat odpowiedzialny za drużynowych harcerskich. Poza tym w skład rady drużyny weszli: phm. Józef Sypniewski – przyboczny zajmujący się drużynami wiejskimi i phm. Marian Kubicki – odpowiedzialny za drużyny zuchowe.

Dużą wagę przywiązywano do efektów prac komisji weryfikacyjnej. Miała się ona przyczynić do podniesienia poziomu „moralnego i intelektualnego” korpusu kadry instruktorskiej przez usuwanie z szeregów ZHP „nierobów, moralnie wypaczonych i dających zły przykład, ideowo odmiennych”. Jednak w sytuacji braku instruktorów chcących pełnić funkcje drużynowych, szczególnie na wsi, ratowano się pozyskiwaniem pieniędzy na etaty i ryczałty związane z prowadzeniem drużyn.

Innym problemem nowopowstałych drużyn był brak harcówek. Przepełnione szkoły gnieźnieńskie, które pracowały w trybie dwuzmianowym nie były wstanie wygospodarować dodatkowych pomieszczeń na harcówki dla drużyn. Zmianę miały przynieść dopiero pozyskanie nowych budynków na nowe szkoły, a tym samym „rozluźnienie” dotychczasowych placówek oświaty.

Mimo tych trudności w ciągu kilku miesięcy udało się rozwinąć prężną działalność harcerską. Pierwsze publiczne wystąpienie odrodzonego harcerstwa gnieźnieńskiego miało miejsce 18 kwietnia 1957 roku. Na boisku SP nr 4 zwołano zbiórkę hufca, po czym całością przemaszerowano przez miasto do siedziby dzisiejszego Młodzieżowego Domu Kultury, gdzie w przyległym parku po latach znów zapłonęło harcerskie ognisko.

Ponownie harcerstwo gnieźnieńskie pokazało się publicznie biorąc udział w uroczystościach pierwszomajowych. Po ich zakończeniu odbył się bieg harcerski na stopień „młodzika”. Uczestnicy biegu przy wieczornym ognisku złożyli Przyrzeczenie Harcerskie i otrzymali krzyże harcerskie wręczone przez hm. F. Szeszułę. Było to pierwsze Przyrzeczenie, jakie miało miejsce w naszym hufcu po jego reaktywacji w latach 50-tych.

Intensywnie szkolono kadrę – latem 1957 roku zorganizowano dwa obozy szkoleniowe: dla harcerzy w Mielnie i dla harcerek w Powidzu. W listopadzie 1957 roku hufiec liczył 2265 członków zorganizowanych w 53 drużynach.

Podjęto próby reaktywowania drużyny orkiestralnej. Na ten cel Dom Kultury Młodzieży w Gnieźnie oraz wojsko przekazali w użytkowanie hufcowi instrumenty (głównie dęte). Drużynę powołano do życia 20 października 1957 roku jako 16 DH im. I. Paderewskiego. Czterdziestoosobowy zespół szkolił kapelmistrz Ryszard Janduła, a drużynowym został Zbigniew Starybrat. Niestety pomimo starań Komendy Hufca nie udało się odzyskać instrumentów skonfiskowanych przez ZMP w 1950 r., ponieważ ówczesne władze polityczne były przeciwne rewindykacji mienia harcerskiego!

Początkiem roku 1958 Komenda Hufca ogłosiła apel do mieszkańców Gniezna w sprawie reaktywowania Koła Przyjaciół Harcerstwa, które wznowiło działalność 23 kwietnia 1958 roku. Jego przewodniczącym został hm Józef Krysiński, a zastępcą Tadeusz Szymandera (kier. Wydze Oświaty MRN), natomiast skarbnikiem Tadeusz Bubacz.

Dalszy rozwój działalności harcerskiej nastąpił w roku 1958. We wrześniu hufiec obchodził 45-lecie istnienia harcerstwa na ziemi gnieźnieńskiej. Została zorganizowana wystawa prezentująca dorobek hufca, podczas której spotkali się byli członkowie gnieźnieńskich drużyn. Odbył się również festyn harcerski. W ramach przygotowań do hufcowego „jubileuszu 45-lecia” ogłoszono w drużynach „wyącig pracy” 1958 r., którego celem było wyłonienie przodującej drużyny.

Tymczasem w ZHP nastąpiło odejście od linii przyjętej na Zjeździe Łódzkim. Z organizacji odszedł Aleksander Kamiński. Do głosu doszli instruktorzy dawnego OHPL. Podobna sytuacja miała miejsce w Gnieźnie. 14 października 1959 roku z funkcji komendanta hufca został odwołany hm. Franciszek Szeszuła. Nowym komendantem został Marian Kubicki, a zastępcą Józef Sypniewski (obaj byli instruktorami OH ZMP).